Psychoterapeutka
Dr JANINA JANOWSKA
LONDYN - LUBLIN

Artykuł 3

Po pierwsze – Empatia

Empatia jest kluczem do rozwiązania wielu problemów życiowych. Z całą pewnością jej brak w interakcjach jest przyczyną cierpień psychicznych, konfliktów w relacjach z innymi, rozpadu związków, trudności w relacjach z dziećmi i przyczyną zaburzeń rozwoju osobowości . Zależy nam nad rozwojem zdrowej osobowości naszych dzieci, zależy nam nad sukcesem w ich życiu – myślimy często, że stanie się to wówczas, gdy przepełnimy ich dzień różnymi formami aktywności, wyślemy do dobrej szkoły, rozwijać będziemy ich intelekt, dziecko zdobędzie dobry zawód, ma wysoki IQ itd.

A tymczasem okazuje się, że sukces w życiu, szczęście i powodzenie w relacjach zależy od inteligencji emocjonalnej!! Co to takiego? Jak ją rozwijać? A może z tym już przychodzimy na świat?

Warunkiem inteligencji emocjonalnej jest empatia. Rozwijając empatię rozwijamy inteligencję emocjonalną.

dłonie

Empatia to wymiar osobowści, a rozwinąć może się tylko w interakcjach społecznych.

Empatia byłaby zbędna na wyspie bezludnej i tam też nie mogłaby się rozwijać.

Empatia jest to umiejętność wyobrażenia sobie, przewidzenia jak określony bodziec (słowo, gest, sytuacja, zachowanie) wpłynie na uczucia i emocje osoby będącej z nami w interakcji.

Rozwijać ją możemy wówczas, gdy mówimy o uczuciach, emocjach, trudnościach, potrzebach i jesteśmy otwarci na to, by osoby w interakcji z nami miały szanse mówić o swoich uczuciach i emocjach. Warto więc pozwolić sobie na refleksję na temat empatii, rozwijać ją u siebie i pomagać w rozwoju empatii naszym najbliższym, a szczególnie dzieciom, bo to oznacza pomaganie w rozwoju inteligencji emocjonalnej.

Przez umiejętności interpersonalne rozumieć należy taki sposób postępowania z innymi ludźmi, który sprzyja budowie znaczących wzajemnych związków, przyczyniając się do osobistego szczęścia i rozwoju, a tym samym zdrowia psychicznego wszystkich zaangażowanych osób. Dobre intencje nie są wystarczającym czynnikiem do realizacji tego zadania. Umiejętności interpersonalne można posiąść w drodze zdobywania odpowiedniej wiedzy, zaangażowania emocjonalnego i motywacji do doskonalenia siebie.

Nie ulega już dziś wątpliwości, że warunkiem rozwojowej i bezkonfliktowej komunikacji są takie postawy w interakcji jak: empatyczne rozumienie, akceptacja i samoświadomość. Empatia w interakcji oznacza umiejętność wyobrażenia sobie, jak określony bodziec, a więc słowo, gest, zachowanie, sytuacja wpłynie na uczucia i emocje osoby, z którą jesteśmy w interakcji.

Empatyczne rozumienie jest kluczem do budowania znaczących, rozwojowych, a zarazem bezkonfliktowych interakcji. Empatia jest wymiarem osobowości. Można, a nawet należy ją rozwijać w procesie wychowania i w ogóle życia. Najnowsze badania wskazują, że kryterium inteligencji emocjonalnej człowieka jest właśnie empatia. Empatia jest warunkiem budowania atmosfery bezpieczeństwa psychicznego i zaufania w relacji.

Osoba, która jest empatyczna ma szansę ustrzec się przed konfliktami w interakcji, bo nie przekracza takich podstawowych praw przynależnych człowiekowi jak prawo do godności, szacunku, akceptacji, wolności, rozwoju. Empatia jest jednym z podstawowych warunków efektywności działań mających na celu wspomaganie procesu rozwoju. Jest cechą charakterystyczną dla ludzi, którzy osiągają wysoki poziom samoaktualizacji. Warto zatem wprowadzić więcej empatii do naszych relacji.

zabawa

W oparciu o badania jakie przeprowadziłam w tym roku akademickim można stwierdzić, że empatia w interakcji z nauczycielem jest doświadczana w stopniu znikomym. Wypowiadali się na ten temat studenci (ponad 400 osób) pierwszego roku pedagogiki UMCS w Lublinie, po zapoznaniu się z materiałem teoretycznym i ćwiczeniach praktycznych z zakresu komunikacji interpersonalnej. Aż 85% studentów twierdzi, że w interakcji z nauczycielem nie doświadczało empatii z ich strony. Problematyka empatii, którą obecnie zajmuje się pedagogika i psychologia, ma swoją długą historię. Wyrosła ona z nurtu filozofii, estetyki i została wzbogacona przez doświadczenia psychoterapeutyczne.

Pierwszym filozofem, który centralnym punktem swoich zainteresowań etycznych uczynił uczucie, był Shaftsbury. Zauważył on, że „impulsy natury emocjonalnej, a szczególnie predyspozycje do uczucia miłości wobec innych stanowią motor działań mających na celu dobro i szczęście innych”. Słowo empatia pochodzi od niemieckiego słowa ‚einfulung’, oznaczającego „wczuwanie się”. Empatia jest głównym sposobem rozumienia wspomaganego i sprawiania, że człowiek czuje się rozumiany. Dla partnera w interakcji oznaczałoby to, że jest w stanie widzieć świat w sposób, w jaki spostrzegany jest przez jego rozmówcę, to znaczy zgodnie z jego wewnętrznym systemem odniesienia, że ma wystarczająco dużo motywacji, by w sposób aktywny „wstawić się” w jego system percepcyjny , nie tracąc zarazem swojej własnej tożsamości czy obiektywizmu.

Minimalny poziom empatii, czy raczej podstawowy poziom, jaki w każdej sytuacji interpersonalnej powiniśmy ujawnić, polega na tym, że pomagając, musimy dokładnie odpowiadać zarówno na ukryte uczucia, jak i na jawne treści. Partner więc ujawnia swoją empatię poprzez zdolność postrzegania tego, co dzieje się w uczuciach osoby, z którą jest w interakcji i poprzez jasne komunikowanie jej tego. Głównym kryterium powodzenia empatii w intracji jest to, czy może on jej użyć do rozumienia samego siebie i w konsekwencji do zwiększenia zaufania do swojej umiejętności rozwiązywania problemów i podejmowania mądrych decyzji. W literaturze naukowej termin empatia używany jest w kilku znaczeniach, a przyjęte różne układy odniesienia powodują tworzenie odmiennych definicji teoretycznych i praktycznych. Empatia bowiem może odnosić się do procesów emocjonalnych, poznawczych i komunikacyjnych. Warto jednak zwrócić uwagę na to, że owa różnorodność doprowadziła w konsekwencji do tego, że empatię utożsamiano z takimi zjawiskami, jak np. z sympatią, współczuciem, życzliwością, projekcją, intuicją, sentymentalnością, emocjonalnością. Obecnie jednak nie ma wątpliwości co do tego, że empatia jest procesem wczuwania się, postrzegania i rozumienia stanu psychicznego innej osoby i ma charakter rozwojowy.

W literaturze psychopedagogicznej wyraźnie dają się zauważyć dwa nurty w myśleniu i badaniu zjawiska empatii, a mianowicie emocjonalny i poznawczy. Przy interpretacji odnoszącej się do uczuć i emocji empatia definiowana jest jako zdolność jednostki do emocjonalnej odpowiedzi na spostrzegane przeżycia drugiego człowieka. Za uczuciowe składniki empatii uważa się:

  • wrażliwość na uczucia innych osób,
  • zdolność do uczestniczenia w cudzych emocjach,
  • czasową identyfikację ze statusem innych.

W tym znaczeniu empatia w interakcji z drugą osobą oznacza udzielanie się uczuć, przyjmowanie stanów emocjonalnych drugiej osoby, lub współodczuwanie uczuć, rezonans uczuciowy, imitację czy naśladownictwo. W nowszych badaniach nad empatią daje się zauważyć odwoływanie się do procesów poznawczych jednostki. Do składników poznawczych empatii zalicza się:

  • uznanie punktu widzenia innych osób,
  • przyjmowanie ich społecznej roli.

Ponieważ empatia jest jak gdyby „narzędziem” rozumienia innych ludzi, uzasadnione jest ujęcie jej jako procesu uczucia i poznania zarazem. Kryterium poznawcze, czyli wiedza, oznacza zarówno antycypację uczuć osoby, z którą pozostaje się w interakcji, jak i ich rozumienie – sama bowiem reakcja emocjonalna nie jest wystarczającym kryterium empatii. Wystarczającym jednak warunkiem do powstania empatii jest to, aby odczucia osoby będącej w kontakcie z drugą osobą szły w tym samym kierunku. Miarą empatii w przypadku takiego podejścia jest zdolność do przewidywania reakcji innej osoby w konkretnej sytuacji. Warunkiem powstania tego procesu jest zdolność jednostki do rozpoznania emocjonalnych znaczeń bodźców.

Istnieje jeszcze jeden bardzo ważny komponent empatii, a mianowicie zdolność do wyrażania uczuć. Carl Rogers, prekursor psychologii humanistycznej podkreśla znaczenie trzech cech empatii: emocji, poznania i zdolności do przekazywania przeżyć i myśli. Podkreślić należy istotny wkład C. Rogersa w uporządkowanie teorii dotyczącej empatii. Jego spostrzeżenia i stwierdzenia udokumentowane empirią, pozwoliły na właściwe rozumienie tego zjawiska. Wprowadza on np. ważne pojęcie dla określenia empatii – current (strumień). Empatia wymaga rozumienia aktualnego „strumienia uczuć”, nie odczuć wczorajszych lub jeszcze wcześniejszych, które mogą utrudnić zrozumienie bieżącego „strumienia”. Empatia ma największą wartość, jeżeli odbywa się na bieżąco. Ważnym momentem w przebiegu empatii jest dokładne spostrzeganie uczuć drugiej osoby i komunikowanie jej tego w zrozumiałej formie. Ma to istotne znaczenie nie tylko dla samego rozumienia myśli i uczuć drugiej osoby, ale i dla tworzenia atmosfery zaufania i bezpieczeństwa psychicznego tak ważnej dla rozwojowej interakcji.

Rogers dowodzi, że najbardziej istotnym elementem w interakcji, której celem jest właściwe rozumienie drugiej osoby i pomoc w jej rozwoju, a więc np. podczas spotkania nauczyciel – uczeń, terapeuta – klient (i tym podobnym) – jest zdolność do wnikliwego i wrażliwego zrozumienia przeżyć i odczuć oraz znaczeń, jakie osoba z trudnościami im nadaje. Chodzi o to, by pomóc jej skoncentrować się na tym, co w danym momencie odczuwa, aby mogła bez żadnych ograniczeń, z całą otwartością, doświadczyć w pełni swoich przeżyć. A oto, w jaki sposób Rogers opisuje proces empatii w interakcji: „Nie mogę tego nazwać stanem empatii, ponieważ jestem przeświadczony, że jest to proces a nie stan. Być może uda mi się uchwycić istotę tej sprawy. Ów sposób bycia z drugim człowiekiem, nazywany empatią, ma kilka właściwości. Oznacza więc wejście w prywatny świat czyjejś percepcji i zadomowienie się w nim. Oznacza, że ma się nieustannie wyostrzoną wrażliwość na zmiany znaczeń i odczuć drugiego człowieka, na jego lęk, wściekłość, czułość, zakłopotanie, na wszystko, co on przeżywa. Oznacza, że przez jakiś czas żyje się jego życiem, poruszając się tam delikatnie, nie oceniając, wyczuwając znaczenia, których on prawie sobie nie uświadamia, nie próbując jednak obnażać uczuć, których osoba ta jest zupełnie nieświadoma, gdyż stanowiłoby to dla niej zbyt wielkie zagrożenie.

Oznacza to również, że terapeuta daje wyraz uczuciom, jakie budzi w nim świat przeżyć tej drugiej osoby, gdy bez uprzedzeń i lęku spogląda na to, czego ona się obawia. Oznacza to wreszcie, że często sprawdza adekwatność swoich doznań i kieruje reakcjami ucznia. Jest zaufanym współtowarzyszem po jego wewnętrznym świecie. Wskazuje mu możliwości znaczeń zawartych w strumieniu jego doświadczeń, pomaga skoncentrować się na nich, pełniej przeżywać owe znaczenia i zagłębiać się jeszcze dalej w ich przeżywanie. W pewnym sensie oznacza to, że rezygnuje się ze swojego ja, a to może zrobić tylko osoba, która czuje się z sobą na tyle bezpiecznie, by wiedzieć, że nie zagubi się w tym cudzym świecie, który może okazać się obcy i dziwaczny, że będzie mogła spokojnie powrócić do swego własnego świata, gdy tylko zechce.

dziewczyny

Sądzę, że z tego opisu widać, jak wielu wymogom musi sprostać ów sposób bycia, jak jest złożony, ile tu trzeba siły, a zarazem subtelności i łagodności” (Rogers 1980, s.142-143). Wynika stąd, że Rogers nie ogranicza empatii do emocjonalnej identyfikacji z drugą osobą. Łączy ją bowiem z umiejętnością rozumienia przeżyć drugiego człowieka. Rozumienie wymaga nie tylko wywołania w sobie danych przeżyć, ale i spojrzenia z pewnego dystansu na nie, uplasowania się poza nimi. „(…) Ten rodzaj wyczulonego, aktywnego wsłuchiwania się niezmiernie rzadko pojawia się w naszym życiu. Sądzimy, że słuchamy, ale bardzo rzadko słuchamy z rzeczywistym zrozumieniem, prawdziwą empatią” (Rogers 1980, s143). Nie ma wątpliwości, że Rogers przyczynił się do skierowania pojęcia empatii na tory bardziej techniczne i praktyczne. Poszedł dalej aniżeli inni teoretycy, ponieważ dodał do empatii wymiar komunikacji.

Tak więc empatia ma o tyle znaczenie, o ile funkcjonuje w interakcjach międzyludzkich lub mówiąc prościej, jeśli ujawnia się w interakcjach. Bogate badania w sposób jednoznaczny dowiodły, że jest zjawiskiem pozytywnym we wszelkich relacjach interpersonalnych. Większość autorów zauważa, że niezależnie od rozumienia samego pojęcia empatii, wszyscy badacze są zgodni w dwóch kwestiach:

  1. jest to wrażliwość na uczucia innych osób
  2. pociąga ona za sobą możliwość werbalnego komunikowania własnych uczuć

Dotychczasowe badania upoważniają do wniosku, że empatia jest podstawowym warunkiem rozwojowej interakcji, a więc poznania, rozumienia drugiej osoby i budowania autentycznej interakcji opartej na zaufaniu. Jeżeli tak, to warto wskazać na badania znaczenia empatii. Przeprowadzono ich wiele i wszystkie dowodzą, że wysoki poziom empatii jest korzystny dla rozwoju.

Warte podkreślenia są badania i wnioski Morgana (1984) nad wpływem empatii na na rozwój intelektualny i emocjonalny ucznia. Dowodzą one, że empatia może być uwidaczniana nie tylko poprzez werbalizację, ale poprzez działania. Empatia zwiększa poziom empatii u dzieci, co przejawia się pozytywnym zachowaniem, w stosunku do ludzi. Empatyczny rodzic czy nauczyciel występuje w obronie dziecka oraz rozumie jego zachowanie w różnych sytuacjach życiowych.

A. Combs stwierdził, że dobrzy nauczyciele i rodzice są empatyczni, zainteresowani rozumieniem myśli i uczuć dziecka. Osoby o wysokiej empatii łatwiej wyrażają swoje uczucia, są bardziej spontaniczni w zachowaniu, a ich poczucie własnej wartości i szacunek do własnej osoby są adekwatne, są szczególnie opiekuńczy, są wrażliwi na potrzeby innych, ale nie kosztem własnego dobra. Okazują się także czuli na psychiczne potrzeby innych.

Stwierdzono, że mający sukcesy partnerzy, rodzice, nauczyciele używają częściej wewnętrznego niż zewnętrznego systemu odniesienia w postrzeganiu innych. Wewnętrzny system odniesienia w relacjach interpersonalnych można dość jasno określić. Pierwszym warunkiem jest umiejętność słuchania. Drugim warunkiem – stawianie sobie pytań: „Co czuje on(ona) właśnie teraz?”, „Co widzi w swoim świecie?”, „Jakie naprawdę przyczyny spowodowały, że jest teraz bezradny(a)…, że zachowuje się właśnie tak… że jest nieszczęśliwy(a)… agresywny(a)?”, itp.

Zupełnie inaczej w relacjiach w trudnej sytuacji będzie się zachowywała osoba myśląca w kategoriach zewnętrznego systemu odniesienia. Ilustracją zewnętrznego podejścia będą pytania: „Dlaczego on(a) jest taki(a) agresywny(a)… nieprzystępny(a)…, wycofany(a)… ” itp.

W tym przypadku natępuje natychmiastowe poszukiwanie odpowiedzi i oceny sytuacji drugiej osoby. Podejście z zewnątrz polega na staraniach w rozumieniu z pozycji obserwatora, używającego zasad intelektualnego rozwiązywania problemów.

Materiały badawcze dotyczące skutków relacji, gdzie osoba pomagająca w rozwoju jest empatyczna są jednoznaczne. Rogers powołując się na szerokie badania własne i inne w tym zakresie, stwierdza że empatia jest wyraźnie skorelowana z pozytywnymi wynikami. We wszystkich wypadkach -począwszy od schizofrenicznych pacjentów, a skończywszy na uczniach zwykłych szkół, począwszy od klientów poradni zdrowia psychicznego aż po szkolących się nauczycieli, od niemieckich po amerykańskich neurotyków – wyniki są takie same. Wskazują one, że im większa wrażliwość i zrozumienie – tym pewniejsza jest rozwojowa, dobra interakcja oraz oczekiwane zmiany w przypadku gdy trudności już zaistniały.

Empatia będąca wewnętrznym systemem odniesienia jest komponentem postawy, stanowiąc tym samym ważny składnik osobowości. Wyznacza ustosunkowanie się i zachowanie wobec innych. Postawy w strukturze osobowości są składnikami względnie trwałymi i wywierają na nią silny wpływ. Rozwijają się i kształtują na podstawie doświadczeń wewnętrznych i zewnętrznych jednostki, a wzbogacane są przez uczucie i intelekt. Dlatego też w procesie wychowywania dzieci należy uwzględnić rozwój empatii, tym bardziej, że jak dowodzą liczne badania, empatia nie jest wrodzona, kształtuje się w oparciu o liczne doświadczenia społeczne i może, a nawet powinna być rozwijana w procesie wychowania, a w przypadku nauczycieli i rodziców w procesie ich kształcenia. Jest to możliwe dzięki takim formom pracy jak treningi interpersonalne (J. Janowska 2002) i techniki pracy grupowej lub pomoc doradcy rozwoju osobistego.

Empatia jest wymiarem osobowości, charakteryzuje ludzi o wysokim poziomie samoaktualizacji, odpowiedzialnych za własny rozwój. Postawy są w strukturze osobowości składnikami względnie trwałymi i wywierają na nią silny wpływ przez długie lata. Rozwijają się i kształtują na podstawie doświadczeń wewnętrznych i zewnętrznych jednostki, a wzbogacane są przez uczucie i intelekt. Warunkiem rozwoju empatii u dzieci jest doświadczanie przez nich postaw empatycznych ze strony osób, z którymi się komunikują.

Literatura:
Brammer L.M. – Kontakty służące pomaganiu. Procesy i umiejętności. Warszawa 1984
Combs A. – The Proffesional Education of Teachers, Boston 1978
Morgan S. – An Ilustrative Case of High-Emphaty Teachers (w) „Humanistic Education and Development”1984, nr 1
Janowska J. – Rozwijanie umiejętności psychopedagogicznych w procesie kształcenia nauczycieli, UMCS, Lublin 2002
Rogers C. – A Way of Being, Boston 1980

Tekst Dr Janina Janowska

Wykorzystano zdjęcia z platformy pixabay.com

Top